sıcak yaz günlerinin buzzz gibi tatlısı dondurmanın bayramı.
her yıl temmuz ayının üçüncü pazar günü => dünya dondurma günü
ya da temmuz ayının tümü => dondurma ayı
işte meraklısı için dünya dondurma gününün ve dondurmanın hikayesi;
11 nisan 1984’te abd temsilciler meclisi’nde teksas temsilcisi kika de la garza tarafından desteklenen ortak karar ve ardından 17 mayıs 1984’te abd senatosu’nda kentucky senatörü walter dee huddleston tarafından desteklenen ortak karar neticesinde, amerika’da temmuz ayı “ulusal dondurma ayı” ve 15 temmuz 1984 günü ise “ulusal dondurma günü” olarak ilan edildi. karar, 9 temmuz 1984’te başkan ronald reagan tarafından başkanlık bildirgesi ile kamuoyuna duyuruldu. bu bildirgede reagan, dondurmayı ”… amerika birleşik devletleri’ndeki insanların yüzde doksanından fazlası tarafından sevilen besleyici ve sağlıklı bir besin…” olarak tanımlamıştı.
aslında mevzubahis kararnamede, sadece 1984’te belirli bir ay ve günden bahsediliyordu. ancak bu durum dondurma üreticileri tarafından hemen fırsata çevrildi ve “ulusal dondurma günü”, abd sınırlarını aşarak tüm dünyaya yayıldı. gerek dondurma sektörü gerekse tüm dondurma tutkunları tarafından “dünya dondurma günü” olarak benimsendi ve kutlanmaya başlandı.
dondurmanın tarihi ise çoğunlukla rivayetlere dayanıyor;
– tarihteki ilk yoğurtlu dondurma =>
çin’de, shang hanedanlığı (m.ö. 1600-1050) zamanında manda, inek ve keçi sütü ısıtılıp fermente edildi. bu “yoğurt” daha sonra kıvam vermesi için unla, lezzet vermesi için kafurla (yani kafur ağacı odunundan elde edilen, naftalin benzeri güçlü bir kokuya sahip, renksiz veya beyaz renkli kristal bir tozla) karıştırıldı ve servis edilmeden önce bugünkü buzdolabı benzeri buzlu alanlarda bekletildi. bu alanlar, “buzcu” adı verilen görevliler tarafından dağlardan getirilen buzlarla yapılırdı. shang kralı tang’ın 95’i buzcu olmak üzere 2 bin küsür kişilik bir personeli vardı.
– tarihteki ilk bici bici =>
iran’da pers imparatorluğu zamanında (m.ö. 550- m.ö. 331) buz, gül suyu, safran ve çeşitli meyveler karıştırılır, yaz sıcağında serinletici bir tatlı olarak yenirdi.
– tarihteki ilk meyveli dondurma =>
yunanistan’dan kuzeybatı hindistan’a kadar uzanan antik dünyanın en büyük imparatorluklarından birinin efsane lideri büyük iskender (m.ö. 356– 323), yani asıl adıyla ııı. aleksandros da asya seferleri sırasında kaseler içinde sunulan, donmuş süt, meyve nektarları ve bal karışımından oluşan bir çeşit buzlu tatlıyla tanıştı ve bu lezzete hayran kaldı.
– tarihteki ilk sütlü dondurma =>
antik çin’de m.ö. 200’lerde çinliler süt ve pirinci (yani muhtemelen pirinç ununu) karıştırdı ve karda dondurdu. bu şekilde elde edilen soğuk yiyecek, sütlü sade
dondurmaya benziyordu.
– hipokrat’ın dondurma uyarısı =>
m.ö. 5- 4. yüzyılda antik yunan’da, atina’da buz kaseler içinde meyve karışımları satılırdı. tıbbın babası hipokrat (m.ö. 460- m.ö. 370) soğutulmuş içecekleri, “midede değişik hislere sebep olması” gerekçesiyle eleştirmişti. dağ yamaçlarından toplanan karın sağlıksız olduğunu, buzlu içeceklerin kalın bağırsak spazmlarına ve diğer birçok rahatsızlığa neden olduğunu belirtmişti.
– roma dondurması efsanesinin ilk adımı =>
antik roma’da imparator neron (m.s. 47- 68), gladyatör dövüşlerini seyrederken kendisine ikram edilen lezzetli yiyeceklerden tadardı. yine böyle bir günde hizmetkarlarından biri dağdan getirdiği karları bir kaba doldurdu, üzerine bal ve çeşitli meyve parçaları dökerek imparatora sundu. neron, o güne dek hiç tatmadığı bu yiyeceği çok sevdi ve daha çok yapılabilmesi için bir grup köleyi kar toplamakla görevlendirdi.
– dondurmanın avrupa’ya girişi =>
bazı söylentilere göre arap tüccarlar sayesinde oldu.
– venedik’te ilk dondurma =>
bir rivayeye göre marco polo (1254- 1324), uzak doğu seyahatinde tattığı sorbe benzeri tatlının tarifini öğrenip kendi ülkesine, italya’ya dönünce yapmayı denedi.
– dondurmanın fransa macerası =>
italyan düşes catherine de’ medici (1519- 1589), 1533’te fransa kralı ıı. henry (1519- 1559) ile evlenmek için gittiği fransa’ya şeflerini de götürdü. fransa, bu şefler sayesinde aromalı sorbe çeşitleriyle tanışmış oldu.
1660 tarihinde sicilyalı şef procopio coltelli, yaptığı dondurmayı fransa kralı xıv. louis’e (1638- 1715) sundu. dondurmanın tadını çok beğenen fransa kralı, paris’in ünlü kahvehanesi cafe procope’de bir davet vererek dondurmayı asilzadelerle tanıştırdı. bu olay dondurmanın seyrini değiştirerek hızla yayılmasına yol açtı. öyle ki 1676 senesinde paris’te 250’ye yakın dondurmacı hizmet veriyordu.
– dondurmanın ingiltere’ye girişi =>
ingiltere kralı birinci charles (1600- 1649) bir ziyafet sırasında tattığı “donmuş kar” lezzetinden çok etkilendi ve bunu yapan dondurmacıya formülü gizli tutmasının karşılığında ömür boyu emeklilik teklif etti.
– anadolu’da dondurma yapımı =>
dağ yamaçlarından toplanan buzlar, katırlarla nakledilerek çeşitli bölgelerdeki mahzenlerde depolanırdı. buz, konsantre üzüm suları, şerbet, pekmez, bal ve kaymak ile karıştırılıp dondurma benzeri buzdan tatlılar elde edilirdi. bu gelenek anadolu’da, hatta asya’da türkistan ve hindistan’ın çeşitli yörelerinde de halen sürdürülmektedir.
– osmanlı’da dondurma yapımı için buz temini =>
istanbul’ da 15. ve 17. yüzyıllar arasında eyüp’te kar biriktirme çukurları vardı. bunlardan biri, bugün piyer loti kahvesi’nin bulunduğu tepeydi ve buraya “karyağdı tepesi” denirdi. insanlar burada biriken karların üzerine saman vs. serperek güneş almasını önler ve bir dahaki kışa kadar yiyeceklere katılmak üzere kar temin ederlerdi. bu iş kolu, o dönem için ciddi bir gelir kaynağıydı.
bir diğer buz çukuru bugünkü mecidiyeköy’de bulunuyordu. çevreyolunun kuzeybatısındaki karkuyusu sokağı‘nın adı kar kuyularının kullanıldığı günlerden yadigar kaldı.
ayrıca osmanlı sarayı ve istanbul için bursa uludağ’dan deniz yoluyla kar ve buz getirilirdi. özellikle ramazan ayının yaz mevsimine denk geldiği yıllarda şehre büyük miktarlarda sevkiyat olurdu. padişah anneleri ve hanımları bu sevkiyatın bir kısmını ücretsiz olarak halka dağıtırlardı.
– tatlı kitabındaki ilk dondurma tarifi =>
ingiliz ev hanımı hannah glasse, “mükemmel tatlıcı” isimli bir kitap yazdı ve içinde dondurma tarifleri verdi. böylece dondurma, ilk kez kitaplardaki yerini almış oldu.
– ilk manuel dondurma makinesi =>
1843 yılında yine bir ev hanımı olan amerikalı nancy johnson, elle çalışan ilk dondurma makinesini icat etti.
“yapay dondurucu” olarak adlandırılan bu buluş, 9 eylül 1843’te patentlendi.
– ilk seri üretim =>
amerika birleşik devletleri’nde dondurmayı ticari olarak üreten ve dağıtan ilk kişi c. jacob fussell (1819- 1912) adlı bir sütçüydü.
pensilvanya’dan gelen süt ürünlerini baltimore’da satıyordu. 1851-52 kışında satamadığı fazla kremayı değerlendirmeye karar verdi, dondurarak depoladı, dondurma üretti ve tren yolu sevkiyatıyla dağıtarak satışa sundu.
– dondurma üretiminde ilk kanuni düzenleme =>
1874 tarihinden itibaren abd’de, dondurmanın içine neler konulacağı kanunla tespit edilmeye başlandı. avrupa’da 20. yüzyılın başlarında koruma ve konservasyon tekniklerinin gelişimiyle birlikte dondurma üretimi de iyice yaygınlaştı.
– dondurma külahının kısa geçmişi =>
1800’lerin sonlarında italya’dan amerika’ya göç eden şef italo marchiony (1868- 1954), dondurma külahını new york’ta icat etti ve aralık 1903’te patentini aldı.
külahın mucidi olarak marchiony kabul edilse de, benzer bir buluş, bundan bağımsız olarak 1904 st. louis dünya fuarı’nda suriyeli iş adamı ernest a. hamwi tarafından tanıtıldı.
ilk külahlar çok daha ince ve tatsızdı. buğday unu, şeker, bal, tuz, soda, süttozu ve yağ karışımı çörek kalıplarına dökülerek el emeğiyle yapılıyordu.
velhasıl, dünya dondurma günü olan 20 temmuz 2025’i biraz kaçırmış olsak da dondurma bayramını bugün de kutlayabiliriz bence. ne de olsa dondurma tutkunlarına her gün düğün bayram.
satırlarımı bir panda dondurma reklamı repliği ile bitiriyorum =>
(bkz: donduyma vay mı donduyma)
